Η έλξη που ασκεί η καταστροφή: γιατί οι άνθρωποι χαζεύουν δυστυχήματα, εγκλήματα και προσωπικές καταρρευσεις.

Σήμερα, είπα να αναπτύξω ένα θέμα το οποίο έχει ριζώσει βαθιά μέσα στο μυαλό μου. Ως κηπουρός της σκέψης μου, οφείλω να διατηρώ τον χώρο καθαρό και δίχως άρρωστα φυτά. Ως εκ τούτου, δεν πρόκειται να μιλήσω ως παρατηρητής των ανθρώπων, ούτε να ηθικολογήσω, ή να δαιμονοποιήσω τους ανθρώπους και την κοινωνία. Αυτά, μου τελείωσαν με το τέλος της εφηβείας. Σήμερα θα αποκαλύψω κάτι που ξέρω πως υπάρχει σε όλους. Την έλξη που μας ασκεί η καταστροφή.

Η μακάβρια περιέργεια είναι, γενικά μιλώντας, η έλξη που νιώθουν οι άνθρωποι προς θέματα που αφορούν τον θάνατο, τη βία τον κίνδυνο ή εν πάσει περιπτώσει, το τρομακτικό. Παρ' όλο που μπορεί να ακούγεται άσχημη, αποτελεί κοινό και φυσιολογικό χαρακτηριστικό με βαθιές ψυχολογικές και εξελικτικές ρίζες.

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Υπάρχουν κάποιοι βασικοί λόγοι, αλλά προσπάθησα να τους συμπυκνώσω όσο μπορούσα ώστε να τους απλοποιήσω. Πρώτα απ' όλα, η επιβίωση. Η παρατήρηση επικίνδυνων καταστάσεων βοηθούσε τους προγόνους μας να μάθουν να αποφεύγουν πιθανές απειλές χωρίς να κινδυνεύσουν οι ίδιοι. Ο εγκέφαλός μας εξελίχθηκε σε συνθήκες όπου η παράλειψη ενός κινδύνου είχε πολύ πιο ολέθριες συνέπειες από την παράλειψη μίας ευκαιρίας.Αυτό το ένστικτο επιβίωσης, μας βοήθησε να εξελιχθούμε. Ορίστε λοιπόν, ένας λόγος.

Δεύτερον, ας μιλήσουμε για την εκτόνωση μέσω των συναισθημάτων. Η επαφή με το μακάβριο ή το επικίνδυνο, μέσα από ένα ασφαλές περιβάλλον (π.χ. μία ταινία τρόμου, ή ένα βίντεο) μας επιτρέπει την εκτόνωση του φόβου και της αδρεναλίνης, χωρίς πραγματικό ρίσκο. Σε περιπτώσεις που δεν κινδυνεύουμε άμεσα οι ίδιοι, ο εγκέφαλός μας δυσκολεύεται να αποστρέψει το βλέμμα γιατί προσπαθεί να "προσωμοιώσει" το σενάριο ώστε να είναι έτοιμος στο μέλλον. Αυτός ο κύκλος στρες και μετέπειτα ανακούφισης, είναι κάτι σαν ναρκωτικό για τον εγκέφαλο. Μπορεί να γίνει εθιστικός. Αυτό δεν είναι εικασία, είναι γεγονός.

Τρίτον, το μυστήριο του θανάτου σε συνδυασμό με την ανθρώπινη περιέργεια, μας βοηθά να εξερευνήσουμε κατά κάποιον τρόπο το άγνωστο και να συμφιλιωθούμε με την ίδια μας την θνητότητα και την ευθραυστότητα της ύπαρξής μας στον κόσμο. Πώς γίνεται όμως αυτό; Συχνά πέφτουμε στην παγίδα να συγκρίνουμε υποσυνείδητα την ζωή μας με τα "τέλεια" προφίλ των διασήμων κάτι που σε γενικές γραμμές μπορεί να προκαλέσει άγχος και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Το να είναι κανείς μάρτυρας της αποτυχίας τους συχνά μειώνει αυτό το αίσθημα κατωτερότητας. Παρακολουθώντας την πτώση τους προσπαθούμε υποσυνείδητα να πάρουμε απαντήσεις για το δικό μας τέλος.

Φυσικά, υπάρχει και η σωματική διέγερση. Όταν ένας άνθρωπος σοκάρεται, εκκρίνει ο εγκέφαλος του ντοπαμίνη προσφέροντας μία έντονη αίσθηση διέγερσης που πολλοί βρίσκουν ελκυστική. Αυτό, για εμένα τουλάχιστον είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον φαινόμενο, καθώς ο εγκέφαλός μας μπερδεύει τα σήματα της διέγερσης. Υπάρχουν τα συμπτώματα του φόβου (ταχυκαρδία, τρέμουλο, εφίδρωση) και μοιάζουν πολύ με αυτά του έντονου ενθουσιασμού ή της ερωτικής έλξης. Μπορούν να κάνουν κάποιον να νιώσει ζωντανός, απλά παρακολουθώντας κάτι ακραίο. Αυτό το μπέρδεμα, είναι επίσης ο λόγος που πολλοί άνθρωποι αρέσκονται στα extreme sports, ή τις ταινίες τρόμου. Το σώμα νιώθει τον κίνδυνο, αλλά ο εγκέφαλος (γνωρίζοντας ότι είναι ασφαλής) το μεταφράζει αυτό σε ευχαρίστηση.

Η σκληρή αλήθεια είναι πως: η ανθρώπινη τραγωδία πουλάει.

Ο Thomas Hobbes, είχε εξηγήσει κάπου ότι η έλξη που νιώθουμε για την καταστροφή δεν πηγάζει από κακία, αλλά από μία σύνθετη αλληλεπίδραση χαράς και λύπης.

Στην φιλοσοφία του, οι άνθρωποι είναι φύσει ανταγωνιστικοί, δηλαδή ζητούν συνέχεια την υπεροχή. Η πτώση ενός άλλου, ειδικά ενός ισχυρού, μειώνει την απειλή που αντιπροσωπεύει και μας κάνει να νιώθουμε δυνατότεροι, ή πιο "σταθεροί".

Ένας άλλος μεγάλος φιλόσοφος που όλοι γνωρίζετε, ο Friedrich Nietzsche υποστήριζε ότι η έλξη προς την καταστροφή και τον πόνο των άλλων είναι κάτι πολύ πιο βαθύ από την απλή περιέργεια. Υποστήριζε, ότι η παρακολούθηση της καταστροφής είναι μία επαφή με το Διονυσιακό στοιχείο, το χάος, την καταστροφή και την αέναη αλλαγή. Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος κοιτάζει το βάραθρο συνειδητοποιώντας ότι η ζωή είναι αλληλένδετη με τον πόνο. Δεν μπορώ να διαφωνήσω μ' αυτό.

Συνοψίζοντας, θα ήθελα να πω πως η έλξη που ασκεί η καταστροφή πάνω μας δεν είναι κάποιο σφάλμα του ανθρώπου, ούτε μία διεστραμμένη ανωμαλία της σύγχρονης κοινωνίας. Είναι ένας καθρέφτης. Ένας καθρέφτης που αντανακλά τον φόβο μας απέναντι στον θάνατο, την ανάγκη μας να επιβιώσουμε, να συγκριθούμε, να νιώσουμε ασφαλείς, ακόμη και να αισθανθούμε ζωντανοί μέσα από τον κίνδυνο των άλλων. Ίσως τελικά να μην χαζεύουμε την καταστροφή μόνο επειδή μας σοκάρει, αλλά επειδή μας υπενθυμίζει κάτι που περνάμε όλη μας τη ζωή προσπαθώντας να ξεχάσουμε: πως κάτω από την ψευδαίσθηση του ελέγχου, της σταθερότητας και της τάξης, η ανθρώπινη ύπαρξη παραμένει εύθραυστη, προσωρινή και χαοτική. Και ίσως γι’ αυτό ακριβώς δεν μπορούμε να πάρουμε το βλέμμα μας από πάνω της