Ο ατομικιστικος τροπος σκεψης και η ελλειψη ανθρωπιας στα συγχρονα αστικα κεντρα

Στις πόλεις του κόσμου, η ζωή έχει μεγάλη ένταση, ταχύτητα και ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο, την ανωνυμία. Το τελευταίο έχει άμεση σχέση με τον ατομικιστικό τρόπο σκέψης. 

Τι είναι όμως ο ατομικισμός;

Αρχικά, ο ατομικισμός αποτελεί τρόπο σκέψης και αντίληψης, κατά τον οποίο το άτομο δίνει προτεραιότητα στα προσωπικά του συμφέροντα, ανάγκες και στόχους, συχνά πάνω από το κοινωνικό σύνολο. Με πιο απλά λόγια, είναι η στάση ζωής σύμφωνα με την οποία κυριαρχεί η λογική "πρώτα εγώ κι έπειτα όλοι οι άλλοι".

Ωστόσο κάθε νόμισμα έχει δύο όψεις, και το ίδιο ισχύει κι εδώ. Παρότι συνδέεται με αρνητικές συνέπειες παρουσιάζει και θετικά στοιχεία, καθώς ενισχύει την αυτονομία και την ανεξαρτησία του ατόμου, αλλά και την ανάπτυξη πρωτοβουλιών και φιλοδοξιών.

Όταν όμως αυτός ο τρόπος σκέψης γίνεται υπερβολικός, συχνά οδηγεί σε αδιαφορία για τους άλλους, αποξένωση, μοναξιά, έλλειψη συνεργασίας, ενώ υποβαθμίζονται σημαντικά αξίες όπως η ανθρωπιά και η αλληλεγγύη. 

Για να δούμε τα αίτια του ατομικιστικού τρόπου σκέψης στα αστικά κέντρα, είναι χρήσιμο να δούμε πώς λειτουργούν οι μικρότερες κοινωνίες, όπως τα χωριά. 

Στις μικρές κοινωνίες οι άνθρωποι γνωρίζονται μεταξύ τους, διατηρούν στενές σχέσεις και αναπτύσσουν καθημερινά το αίσθημα της αλληλεγγύης. Η επαφή και η αλληλουποστήριξη ενισχύουν την ανθρωπιά και περιορίζουν τις ατομικιστικές συμπεριφορές. Σπάνια παρατηρείται σε μεγάλη πόλη, γείτονας να κοιτάζει στα μάτια τον γείτονά του, πόσο μάλλον να του προσφέρει χωρίς αντάλλαγμα αγαθά. Αντίθετα στα χωριά, κάτι τέτοιο συμβαίνει πολύ συχνά. 

Επιπλέον, αξίζει να μιλήσουμε για τα αίτια κατά τα οποία η λογική του ατομικισμού κυριαρχεί στα αστικά κέντρα. Ίσως το πιο έντονο χαρακτηριστικό της ζωής στις πόλεις να είναι ο διαρκής, σχεδόν αόρατος ανταγωνισμός. Ο άνθρωπος δεν αρκείται πια στο να υπάρχει. Νιώθει την ανάγκη να υπερέχει. Να ξεχωρίζει, να αποδεικνύει συνεχώς την αξία του μέσα από την εικόνα του, τα αποκτήματά του, τις επιτυχίες του. Και ίσως αυτή η ανάγκη να μην πηγάζει από δύναμη, αλλά από μια βαθύτερη ανασφάλεια: τον φόβο ότι, μέσα στο πλήθος, μπορεί εύκολα να γίνει αόρατος. 

Η ίδια η πόλη ενισχύει την αποξένωση από τους άλλους. Το τσιμέντο, η έλλειψη φύσης, η συνεχής έκθεση στη φτώχεια και την αδιαφορία δημιουργούν ένα περιβάλλον που σκληραίνει τον άνθρωπο. Όταν βλέπει καθημερινά τον πόνο χωρίς να μπορεί να τον αλλάξει, σταδιακά παύει να τον αισθάνεται. Γύρω μας υπάρχουν άνθρωποι που μετά από χρόνια ή και μήνες ζωής στην πόλη έχουν αλλάξει. Έπαψε να τους αγγίζει το ανθρώπινο. Σκλήρυναν. Όχι επειδή ήθελαν, αλλά για να καταφέρουν να επιβιώσουν. 

Δεν είναι τυχαίο ότι, γράφοντας αυτές τις σκέψεις, επιστρέφω συνεχώς στο ίδιο ερώτημα: γιατί ο άνθρωπος έχει τόσο έντονη ανάγκη να συγκρίνεται με τους άλλους; Τι είναι αυτό που προσπαθεί να καλύψει;

Η απάντηση μοιάζει απλή, σχεδόν παιδική: η ανασφάλεια. Κι όμως, δεν αρκεί. Γιατί οι άνθρωποι δεν γεννιούνται μέσα στις πόλεις· τις επιλέγουν.

Ίσως, λοιπόν, η έλλειψη ανθρωπιάς και αλληλεγγύης να μην είναι απλώς αποτέλεσμα των συνθηκών, αλλά και προσωπική στάση. Όχι κάτι που επιβάλλεται στον άνθρωπο, αλλά κάτι που, συνειδητά ή ασυνείδητα, ο ίδιος αποδέχεται σαν μοίρα.

Τελειώνοντας, θα ήθελα να μοιραστώ κάτι προσωπικό. 

Δεν πιστεύω στη μοίρα. Πιστεύω σε μια ζωή που χτίζεται μέσα από επιλογές. Τίποτα δεν είναι δεδομένο, ούτε σταθερό.

Έτσι, ο ατομικισμός και η έλλειψη ανθρωπιάς στα σύγχρονα αστικά κέντρα δεν αποτελούν αναπόφευκτη κατάσταση. Είναι μία από τις πολλές δυνατές αντιλήψεις του ανθρώπου — και, όπως κάθε αντίληψη, μπορεί να αλλάξει. Η κατεύθυνση που θα πάρει εξαρτάται από την επιλογή και τη συνείδηση των ίδιων των ανθρώπων.

Η σκληρή δουλειά δεν εγγυάται τίποτα

Μία από τις πιο κοινές πεποιθήσεις γύρω από το παραπάνω θέμα, είναι ότι η επιτυχία εξαρτάται αποκλειστικά από την προσπάθεια. Ωστόσο, κάθε χρόνο η πεποίθηση αυτή αποδυναμώνεται όλο και περισσότερο από τα γεγονότα.

 
Πρώτα απ' όλα, η αγορά και η κοινωνία δεν ανταμείβουν πάντα δίκαια την προσπάθεια. Έπειτα, υπάρχουν άνθρωποι που δουλεύουν εξίσου σκληρά με άλλους όμως έχουν διαφορετικά αποτελέσματα. Τέλος και κυριότερο, παίζουν ρόλο κι άλλοι παράγοντες, όπως οι ευκαιρίες, το περιβάλλον, οι γνωριμίες και η τύχη.

 
Το να εργάζεται κάποιος σκληρά, γίνεται πρόβλημα όταν παύει να είναι εργαλείο και γίνεται αυτοσκοπός. Το πιο κοινό παράδειγμα που μπορώ να σκεφτώ είναι το λεγόμενο "burnout" δηλαδή όταν η συνεχής ένταση της εργασίας, χωρίς επαρκή ξεκούραση οδηγεί σε εξουθένωση. Πόσοι δεν έχουν υποφέρει από αυτό κι εξακολουθούν να υποφέρουν μέχρι και σήμερα; Όταν η απόδοση μειώνεται λόγω αυτών κι επηρεάζει όχι μόνο την απόδοση αλλά και τη συγκέντρωση και τελικά την υγεία, πώς είναι δυνατόν η δουλειά να παράγει περισσότερα από όσα κοστίζει; Κατά τη γνώμη μου, θα έπρεπε να μας προβληματίζει.

 
Ύστερα, οι περισσότερες δουλειές σήμερα αγνοούν πλήρως τα όρια και τις προτεραιότητες των εργαζομένων. Είναι γεγονός άλλωστε πως η υπερβολική αφοσίωση σε έναν και μόνο στόχο μπορεί να καταστρέψει άλλους τομείς στην ζωή ενός ατόμου (την υγεία του, τις σχέσεις του κ.ο.κ.). Υπάρχει κανείς που βλέπει θετικά αποτελέσματα από κάτι τέτοιο; Όχι. Πάμε παρακάτω.

 
Πολλοί άνθρωποι, μέσα από την εργασία τους αποκτούν μία ψευδαίσθηση ελέγχου. Δηλαδή υιοθετούν το σκεπτικό ότι "αν προσπαθήσω αρκετά, όλα θα εξαρτώνται από εμένα", το οποίο θα έστεκε εάν δεν υπήρχαν εξωτερικοί παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπ' όψη. Μερικοί από αυτούς είναι: τύχη, ή συγκυρίες. Πώς να μην οδηγήσει τελικά στην απογοήτευση; Είναι άλλωστε γνωστό πως αυτό κάνουν οι ψευδαισθήσεις.

 
Ουκ ολίγες φορές επίσης ακούμε για εργαζόμενους οι οποίοι έχουν καταφύγει στην δουλειά τους για να αποφύγουν δύσκολες αποφάσεις, ρίσκα, ή προσωπικά ζητήματα. Η εργασία, γίνεται τρόπος αποφυγής, αντί εργαλείο που χρησιμοποιείται για τη βελτίωση της ζωής. Μόνο στον δικό μου περίγυρο, γνωρίζω τουλάχιστον δέκα τέτοιους ανθρώπους. Αν ο κάθε ένας από μας γνωρίζει άλλους δέκα, πόσοι είναι τελικά αυτοί που το βλέπουν έτσι;

 
Τέλος, ένα ακόμα πρόβλημα που προκύπτει είναι το ότι η δουλειά χρησιμοποιείται μηχανικά, χωρίς σκέψη ή ισορροπία. Δηλαδή όταν δεν υπάρχει ανατροφοδότηση και προσαρμογή, τι περιμένεις; Αν δεν σταματάς να αξιολογείς τι δουλεύει και τί όχι, η σκληρή δουλειά γίνεται επανάληψη χωρίς εξέλιξη.

 
Τι μπορεί λοιπόν να εγγυηθεί η σκληρή δουλειά;

 
Η γνώμη μου, είναι πως δεν μπορεί να εγγυηθεί τίποτα στο «φαίνεσθαι» αλλά αρκετά στο «ποιος είμαι». Τι εννοώ:

 
Πρώτα απ' όλα, με την σκληρή δουλειά, κάποιος μπορεί να βελτιώσει τις δεξιότητές του. Σχεδόν πάντα γινόμαστε καλύτεροι σε αυτό που κάνουμε μέσα από την συνεχή προσπάθεια. Κάποιοι βλέπουν την πρόοδο σαν το πιο αξιόπιστο κέρδος. Ωστόσο αυτοί οι κάποιοι δεν θα πρέπει να ζουν στην Ελλάδα του 2026 με νοίκι 700€ και μισθό 900€. Μαθηματικά δεν βγαίνει, αλλά αν θέλει κανείς να δει το καλό σε μία κακή κατάσταση, θα το δει ο κόσμος να χαλάσει.

 
Χτίζει σίγουρα πειθαρχία και αντοχή. Μαθαίνεις να επιμένεις, να διαχειρίζεσαι δυσκολίες και να λειτουργείς, ακόμα και χωρίς άμεση ανταμοιβή.

 
Επίσης με αργό μεν, σταθερό δε τρόπο αυξάνει τις πιθανότητες ενός ατόμου να πετύχει στη ζωή. Δεν τις εξασφαλίζει, αλλά τις αυξάνει. Είναι σαν να είναι κάποιος άσχετος με τα επιτραπέζια και να μπαίνει σε μία παρέα που παίζει καθημερινά. Σε "βάζουν" στο παιχνίδι σιγά-σιγά.

Κάτι ακόμα, είναι πως κανείς αποκτά μια καθαρή εικόνα της πραγματικότητας. Όσοι άνθρωποι έχουν κοπιάσει στη ζωή πολύ κι έχουν και λίγο μυαλό, καταλαβαίνουν πολύ καλά τι δουλεύει και τι όχι, ποια είναι τα όριά τους και πού χρειάζεται -αν χρειάζεται- αλλαγή στρατηγικής.

Τελειώνοντας αυτό το μακροσκελές κείμενο, θα ήθελα να πω το εξής:

 
Η σκληρή δουλειά, δεν εγγυάται το αποτέλεσμα, δεν εγγυάται τίποτα πραγματικά, αλλά αν υπάρξει αποτέλεσμα, δεν θα είναι τυχαίο από την πλευρά του ανθρώπου που τα βάζει κάτω με πείσμα και αρχίζει από το μηδέν να χτίζει πορεία προς όποια κατεύθυνση ονειρεύεται. 

Ακόμα κι αν δεν υπάρξει τίποτα, ο άνθρωπος που μόχθησε και προσπάθησε, δεν θα μείνει ο ίδιος.

Αν η τεχνητή νοημοσύνη σε ξεπεράσει, ποιος φταίει;

Σκέφτομαι εδώ και μέρες να γράψω κάτι για το A.I. και το πόσο μεγάλο ρόλο έχει στην καθημερινότητα όλων. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. 

Τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη (A.I.); 

Αν έπρεπε να το εξηγήσω αρχικά σε ένα παιδί, ώστε να με καταλάβει, θα του έλεγα πως η τεχνητή νοημοσύνη είναι όταν οι άνθρωποι, όπως εγώ κι εσύ, φτιάχνουν προγράμματα στον υπολογιστή που μπορούν να "σκέφτονται" και να μαθαίνουν, όπως ο ανθρώπινος εγκέφαλος. 

Ή  με ένα παράδειγμα, θα έδειχνα στο παιδί εικόνες από γάτες και σκύλους και θα του ζητούσα να αναγνωρίσει ποιο είναι ποιο. Ύστερα, θα του έλεγα πως, όπως μαθαίνουμε να ξεχωρίζουμε τα ζώα βλέποντας πολλές εικόνες, έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη, μαθαίνει μόνη της να καταλαβαίνει τι είναι τι, από τις εικόνες που της δείχνουμε εμείς. 

Όταν λοιπόν έχεις μία ιδέα και μία εικόνα του τι είναι πραγματικά η τεχνητή νοημοσύνη, αυτομάτως αποκτάς και μία πιο καθαρή αντίληψη του τι είναι και τι κάνει σε σχέση με εσένα. Εύλογα αναρωτιέσαι, αν και πότε αυτή θα σε ξεπεράσει, ή ποιος είναι καλύτερος. Πάμε όμως να δούμε και κάτι άλλο. 

Ποιος εφήυρε την τεχνητή νοημοσύνη;

Η τεχνητή νοημοσύνη, δεν ήταν ένα δημιούργημα με έναν εφευρέτη. Αρχικά, ήταν Ιδέα. Οπως πολλά επαναστατικά πράγματα. Η ιδέα αυτή πρωτίστως γεννήθηκε τη δεκαετία του '50 από κάποιον κύριο ονόματι Alan Turing ο οποίος έγραψε για το πώς οι μηχανές μπορούν να "σκέφτονται". 

Αυτό ήταν κάτι φανταστικό από μόνο του, ένα what if στα τόσα what ifs της ανθρωπότητας, και αργότερα εξελίχθηκε από ιδέα, σε προγράμματα "έξυπνα". Κυρίως όμως, παιχνίδια (βλ. σκάκι με αντίπαλο το ίδιο το πρόγραμμα, αντί κάποιον συμπαίκτη). Ήταν πρωτότυπο, θα πω ενδιαφέρον και αν μη τι άλλο πολλά υποσχόμενο. Πολλά παιδιά έμαθαν να χρησιμοποιούν τους υπολογιστές παίζοντας τέτοια παιχνίδια και ακολουθώντας την εξέλιξή τους.

Φυσικά, όσοι θυμούνται και τη δεκαετία του '90, μια από τις πιο γνωστές ταινίες για το A.I. ήταν το Matrix που παρουσίασε στο κοινό έναν συνδυασμό της τεχνητής νοημοσύνης με έναν εικονικό κόσμο (simulation). Είχαν βγει κι άλλες πιο παλιά, λιγότερο δημοφιλείς και με -όχι και τόσο- εντυπωσιακά εφέ. Σε αυτή την ταινία, κυριαρχούσαν εκτός από τα εφέ και  διάφορες φιλοσοφικές ιδέες, καθώς και μία κυρίαρχη: ότι οι μηχανές ελέγχουν τους ανθρώπους.

Τώρα, διανύοντας αισίως (λέμε τώρα) το 2026, αυτή η ταινία μοιάζει τόσο αληθινή, όσο κι ο καφές που πίνω αυτή τη στιγμή καθώς γράφω αυτές τις λέξεις. 

Πλέον δεν έχουμε απλώς τεχνητή νοημοσύνη, έχουμε ρομποτάκια που μοιάζουν όλο και περισσότερο με ανθρώπους, έχουμε αυτοκίνητα που οδηγούν μόνα τους, παρκάρουν, χωρίς οδηγούς μέσα, έχουμε "έξυπνες" εφαρμογές που μας βοηθούν να αποφασίσουμε δύσκολα πράγματα, άλλες που αναλύουν μέχρι και τα ζώδια ή τα όνειρα, ιατρικές διαγνώσεις, ψυχολόγους, φίλους A.I. και φυσικά, το αγαπημένο μου, μουσική από A.I. ΜΟΥΣΙΚΗ! Τι θα έλεγαν οι παλιοί μεγάλοι συνθέτες σήμερα; 

Όταν λοιπόν η τεχνητή νοημοσύνη, έχει φτάσει πια σε επίπεδα να ξεπερνάει σε πολλά πράγματα τον άνθρωπο, τότε ποιος φταίει; Η επιστήμη, ή μια συλλογή από δημιουργικά μυαλά; Σαν ένας παράξενος, εγκεφαλόμορφος, κύβος του Ρούμπικ;

Ο μαθηματικός κι επιστήμονας Alan Turing ήταν ένας απ’ τους πολλούς που ξεκίνησαν από μια μικρή ιδέα — ίσως από αμφισβήτηση, ίσως από λογική, ίσως από περιέργεια ή φαντασία. Ίσως και από απλή ανία που σε κάνει να σκέφτεσαι λίγο παραπάνω.

Πάντως ο ίδιος ασχολήθηκε για ένα μεγάλο διάστημα με την αποκωδικοποίηση στο βρετανικό κέντρο αποκρυπτογράφησης κατά τον ΒΠΠ. Εκεί εκμεταλλευόταν επαναλαμβανόμενα μοτίβα στα γερμανικά μηνύματα, π.χ. προβλέψιμες λέξεις ή φράσεις. Έτσι, εικάζω πως του ήρθε και η ιδέα ότι οι μηχανές μπορούν να σκέφτονται μόνες τους.

Αλλά για να επανέλθω στην αρχική μου θέση, αν δεν υπήρχε η επιστήμη ως concept, ή έστω κάποιοι άνθρωποι με ιδιαίτερο τρόπο σκέψης, η ζωή τι γεύση θα είχε άραγε; 

Ναι, αναμφίβολλα θα ήταν πιο αγνή και πιο φυσική σε όλα της, αλλά δεν θα ήταν και κάπως ανιαρή; Δηλαδή.. Τι είναι ο άνθρωπος αν όχι ένα ατελές κράμα από περιέργεια, αμφισβήτηση, λογική, δημιουργία και υπομονή; Μεταξύ άλλων.

Νομίζω πως είναι αρκετά ξεκάθαρο ότι εμείς φταίμε. Όποιο κι αν είναι το θέμα. Μπορούμε να το δούμε ως κατάρα ή ως ευχή. Εξαρτάται από το τι αντίληψη κουβαλάει ο καθένας.